بسیاری وقتی عبارت « الرسم العثمانی » را در ابتدای قرآن های امروزی می بینند گمان می‌کنند منظور همان کاتب مشهور قرآن یعنی عثمان طه است که قرآن های بسیار زیادی به خط زیبایش به چاپ رسیده است. یک تشابه اسمی و یک دانش فراموش شده، باعث شد که این اشتباه پیش بیاید!

در میان دانش های زبانی، علم الخط یکی از رشته هایی است که قدمتی بسیار دارد و از آنجا که مباحثش چندان گسترده نبوده، غالبا طفیل علم صرف شده و در انتهای کتب صرفی ضمیمه می شده است، چه کتب صرفی مستقل مانند شافیه‌ی ابن حاجب و چه در ذیل مباحث صرفی که در کتب نحوی مطرح می شده مانند بخش انتهایی جمع الجوامع سیوطی. در علم الخط به شیوه نگارش حروف توجه می شد، اینکه چه حرفی نوشته شود، چه نوشته نشود و مانند این، مثال معروف نوشتن یا ننوشتن الف در ابتدای کلمه « ابن » در زبان عربی مربوط به همین علم است؛ اگر ابن میان دو علم آمد بدون الف و الا با الف نوشته می شود.


هر چند این علم به بررسی قوانین کتابت در زبان عربی می پردازد ولی شامل یک مورد نمی‌شود: قرآن کریم، که به نظر لغویان و علمای علوم قرآن مشمول این قوانین نمی شود، چرا که قرآن خود قانونی جدا دارد و آن تبعیت از رسم الخطی است که عثمان بن عفان و کاتبانش در مصاحف امام لحاظ کرده‌اند. چنانکه در تاریخ ثبت شده وی در هنگامی که بر مسند خلافت نشسته بود، برای یکی ساختن مصاحف در جهان اسلام، تمام قرآن‌هایی که تا پیش از وی  نوشته شده بود را جمع آوری کرد، سوزاند – و بدین جهت به حراق المصاحف نیز لقب گرفت – و پس از آن به نوشتن چند مصحف جدید و یکسان دستور داد و آن ها را به شهرهای مهم جهان اسلام فرستاد تا پس از آن بر چنین رسمی قرآن را کتابت کنند، رسم الخطی که بخاطر ابتدایی بودن خط عربی و پا نگرفتن علم الخط رسمی، آکنده از موارد متناقض و خلاف قاعده بود.

اما این رسم الخط و شیوه نگارش که به رسم عثمانی شناخته می شود، معیار رسم الخط قرآن شد و میان اهل سنت چنان جایگاهی پیدا کرد که حتی تغییر آن را حرام میدانستند! و چنین بود که « رب العلمین » تا به امروز چنین بدون الف نوشته شد و کلمه ضعفاء در سوره ابراهیم:۲۱ چنین آید: « الضعفؤا » و در توبه: ۹۱ چنین: « الضعفاء »

عثمان طه که بود و در این میان چه کرد؟ وی که خطاطی اهل سوریه و متولد ۱۹۳۴ میلادی است، تنها بر اساس این رسم الخط، قرآن را خطاطی کرد و فی الواقع کار او جز عرضه فونتی جدید برای کتاب خدا نبود، خطی جدید بر همان شیوه و رسم الخط کهن عثمانی.

سخن در باب رسم عثمانی بسیار است؛ در میزان مطابقت آنچه هست با آنچه عثمان نوشته بوده، اعتبار کار عثمان و مانند این، ولی  آنچه دراین میان مهم تر است لزوم توجه مجدد به دانش خط است، دانشی که نه تنها چندان در جهان اسلام پا نگرفت، بلکه به زودی به بوته فراموشی سپرده شد، و تنها در روزگار معاصر بود که به تبع بررسی های جدید زبانی، ارزش مضاعف آن بر همه روشن و مسائل بسیار جدید و جدی‌ای در زمینه آن مطرح شد.

 

 

 
 
 
 
 
 
 

  1. هر حرفی که به ذهنت میرسه نزن
    این عثمان چه ربطی به اون عثمان داره!؟