۳- سومین دسته کتاب‌های لغت را می‌توان مهجورترین دسته کتب لغوی دانست. در این شیوه تدوین، نه به شکل ظاهری و نه حتی ریشه کلمات توجهی نمی‌شد بلکه معنا تنها معیار بود؛ دسته‌بندی واژه‌ها بر اساس معانی آن‌ها و چینش آن‌ها در گروه‌های معنایی مربوط. نخستین بار ابوعبید قاسم بن سلام (متوفای ۲۲۴ هـ) دست به تدوین لغت‌نامه‌ای موضوعی زد و الغریب المصنف را تالیف کرد. وی کتاب خود را به ۲۵ کتاب مانند کتاب خلق الانسان، کتاب اللباس، کتاب الامراض تقسیم و هر کتاب را به ابواب متعددی تقسیمی مجدد نمود، و چنین شد که کتابی عظیم در ۹۰۰ باب پدید آورد. جایگاه بلند ابوعبید و ارزش بسیار زیاد اثرش، توجه بسیاری را به اثر وی جلب کرد، تا جاییکه ابن منظور این کتاب را جزء اصول خمسه‌ای شمرد که لسان العرب خود را بر آن‌ها استوار کرده است.

پس از ابو عبید اهتمام زیادی به این شیوه نگارش کتاب لغت در میان اهل لغت شد و آثار متعددی نوشته شد. یکی از مشهورترین آثار نگاشته شده، فقه اللغه و سر العربیه ثعالبی (متوفای ۴۲۹ هـ) است که مشتمل بر ۳۰ باب و حدود ۶۰۰ فصل است، که البته بخاطر اسمش بسیاری را به این اشتباه انداخته بود که با کتابی در زمینه فقه اللغه بمانند خصائص ابن جنی رو برو هستند! در حالیکه این کتاب چیزی بیش از فرهنگی موضوعی و شدیدا متاثر به ابوعبید نیست.

اما مهم‌ترین اثر در این دسته، اثری از نویسنده‌ای نابینا است که الغریب المصنف را تماما از حفظ داشته است! ابن سیده که پیش از این وصف کتاب ارزشمندش المحکم والمحیط رفت، فرهنگ بسیار غنی موضوعی‌ای نوشت و آن را المخصص نام گذاشت، کتابی آکنده از اقوال لغویان بزرگ و البته تعلیقات عالمانه وی و بزرگترین فرهنگ موضوعی جهان اسلام. چاپ مصری این کتاب که در ۱۷ جزء به انجام رسید به خوبی نشان از حجم اطلاعاتی که این کتاب دربردارد می‌دهد.

آنچه گذشت نگاهی بسیار اجمالی به برخی کتاب‌های لغت و شیوه چینش آن‌ها بود، با ظهور دوره جدید مطالعات اسلامی-عربی، نگاه به لغت نامه‌ها نیز دستخوش تغییرات زیادی شد، چه در سمت منابع و محتوا و چه از نگاه چینش و شیوه عرضه،  تغییراتی اساسی که بررسی‌اش گفتاری جدا می‌طلبد.