در رهزنی «نقل قول»

پنجشنبه،۱۵ دی ۱۳۹۰ - ۳:۰۰ ب.ظ - کتاب شناسی، یادداشت ها
 

«الذریعة إلی مصنفات الشیعة» که به اختصار الذریعة خوانده می‌شود بزرگ‌ترین دائرة المعارف در زمینه کتاب‌شناسی شیعه است که در طی ۶۰ سال توسط مرحوم شیخ آقا بزرگ تهرانی تدوین شده است. درجلد ۲۱ الذریعه کتابی به نام «فاطمه أره» آمده که چنین توصیف شده: «فارسى مطبوع بطهران فى ۴۰ ص» از نام کتاب -که واژه‌ای کنایی برای هجو و مذمت برخی زنان است[۱]– و نیز همان توصیف مختصر، براحتی می‌توان به مضمون کتاب پی برد.

مشکل از جایی شروع می‌شود که نام این کتاب در الذریعه در کنار کتاب‌های دیگری آمده که در مورد حضرت زهرا س نوشته شده‌اند، ناآشنایی برخی با ادبیات فارسی و معنی روشن اسم کتاب فوق، باعث شد گمان کنند کتاب در وصف حضرت زهرا س است و این کتاب را در در مقاله خود در زمره کتاب‌هایی بیاورند که در فضیلت ایشان نوشته شده است[۲]! همچنین در کتاب «فاطمه در آیینه ی کتاب»[۳] و نیز کتاب «فاطمة الزهراء بهجة قلب المصطفی»[۴] نام این کتاب به عنوان کتابی در فضیلت حضرت زهرا س آورده شده است! و البته کاش ماجرا به همینجا ختم می‌شد، چرا که در ترجمه فارسی کتاب اخیر[۵] گویا مترجم تناسبی بین اسم کتاب و آن مضمون نیافته، لذا گمان نموده که این نام اسمی عربی است و آن را به فارسی چنین ترجمه کرده است: «فاطمه می‌بینم»!

در اینکه اساسا از چنان کتابی با آن مضمون در کتاب الذریعه نباید اسمی برده می‌شد که بحثی نیست[۶]، اما مسئله مهم‌تر این است که نویسندگان آثار فوق اگر کمی بیشتر در هنگام نقل قول دقت می‌کردند به همین سادگی کتابی -ناخواسته جسارت‌آمیز- در طی چند سال جعل نمی‌شد!

این اشتباه آشکار و یکسان از سوی چند نفر تنها یک توجیه دارد: برداشت‌ اشتباه نویسنده مقاله نخست بر نویسندگان بعدی -حتی اگر خود نیز به منبع اصلی رجوع کرده باشند- اثر گذاشته است. همین نکته به روشنی نشان می‌دهد که تکیه بر نقل قول دیگران از منابع دست اول بجای رجوع مستقیم به آن‌ها، حتی در جایی که نقل قول درست باشد، تا چه اندازه می‌تواند موجب اشتباه و سردرگمی یک محقق شود[۷].

.

_______________

[۱] .دهخدا به خوبی این واژه را شرح داده است: فاطمه اره: زنی سخت بی شرم . کنایه است برای زنانی که حرمت خود و دیگران را نگه ندارند و سخنانشان نیش‌دار باشد. اصلاً «فاطمه ارّه » نام یکی از قهرمانان هزار و یک شب یعنی زن معروف پینه‌دوز بغدادی است. رجوع به الف لیلةوَلیلة شود.

[۲]. مجله تراثنا، ش ۱۴ ص ۸۲

[۳] . ص ۱۷۱

[۴] . ش ۱۴۶

[۵] . فاطمه زهرا شادمانی دل پیامبر، ص ۱۰۰۰

[۶] . مرحوم آقا عزیز طباطبایی می‌فرمودند از جلد چهارم به بعد کتاب الذریعه، علی‌نقی منزوی فرزند آقا بزرگ حواشی و اضافات خود را در کتاب بدون اشاره چاپ کرده است (ن ک اینجا). نکته جالب این است که در نسخه خطی الذریعه به خط آقا بزرگ (ص ۱۹۴ از مجلد صاد به بعد) اساسا چنین کتابی نیامده و کاملا روشن است که این کتاب از اضافات فرزند ایشان -که متولی چاپ کتاب بوده- است.

[۷] . قسمت عمده این نوشته وامدار مقاله سودمند حجه الاسلام والمسلمین مختاری در نقد الذریعه است.

 
 
 
 
 
 
 

  1. وقتی بنا به جمع آوری دائرة المعارف وار شد، ناچار و ناگریز از برخی اشتباهات خواهیم شد هر قدر که دقت هم به خرج داده شود