در میان عالمان شیعی معاصر، دو سیره کاملا متفاوت در تالیف و انتشار آثار دیده می‌شود: دسته‌ای مانند مرحوم آیت الله خوئی آثار بسیاری تالیف و تدوین کرده و به انتشار رسانده‌اند و از دسته‌ای دیگر هیچ نوشته‌ای در دسترس نیست. از بارزترین چهره‌های دسته اخیر آیت الله سید علی سیستانی (ت ۱۳۴۹ هـ ق) است که خود نیز در گفتگویی به این بی‌رغبتی به انتشار اثری از خود تصریح نموده‌اند. چد تقریری که از ایشان به چاپ رسیده هرچند در شناخت آراء و نظریات ایشان موثر است، اما جای خالی اثری حدیثی از ایشان که دوره‌ای نزد مرحوم آیت الله بروجردی نیز تتلمذ داشته‌اند، بسیار مشهود است.

در این میان انتشار غیر رسمی تقریرات درس حدیثی ایشان در سال ۱۳۹۶ هـ ق که به قلم تلمیذ فاضلشان آیت الله سید هاشم هاشمی به رشته تحریر درآمده اهمیتی ویژه پیدا می‌کند. این تقریرات که به نام «اختلاف الحدیث» گردآوری شده گویا توسط برخی از شاگردان مقرر بصورت جزوه‌ای تایپ شده در ۱۹۵ صفحه، به مرور و بصورت محدودی میان طلاب و فضلا منتشر شده است. نوشتار حاضر نگاهی کوتاه به این اثر دارد.

محوریت بحث در این تقریرات چنانکه از عنوان نیز برمی‌آمد اختلاف الحدیث است و نقطه تمرکز بر علل و اسباب پیدایش آن. استاد از مباحث تعادل و ترجیح چشم می‌پوشد و حتی به بحث اخبار علاجیه که در اشاره‌ای کوتاه آن‌ها را مورد مناقشه سندی و متنی می‌خواند[۱] نیز چندان توجهی نمی‌کند. اختلاف دراحادیث از نگاه ایشان گاهی در مرحله صدور است و گاه در مرحله روایت راویان و تدوین مجامع حدیثی. در مرحله صدور اسباب متفاوتی چون تقیه، توریه، احکام ولایی، تفویض، نسخ در احادیث و مانند این‌ها در اختلاف روایات صادره موثر شمرده شده و هر یک به تفصیل مورد بررسی و مداقه قرار گرفته‌اند. بعنوان نمونه بحث نسخ از ص ۲۲ تا ۴۱، بحث احکام ولایی از ص ۴۲ تا ۵۸ و بحث توریه از ص ۱۲۴ تا ۱۵۹ را در برگرفته است.

در بخش دیگر که حجم کمتری را به خود اختصاص داده است اختلافات ناشی از روات مورد بررسی قرار گرفته است و تصرفات عمدی و اشتباهی روات که موجب اختلاف میان احادیث شده است بررسی شده است. بعنوان نمونه بحث وضع و انگیزه‌ها و انواع آن از ص ۱۷۵ تا ۱۸۶ را به خود اختصاص داده است.

مهم‌ترین ویژگی این سلسله از درس‌ها کثرت شواهد حدیثی است؛ برای کوچک‌ترین ادعا، احتمال و فرضی که استاد مطرح کرده است گاه چندین حدیث به عنوان شاهد آورده شده است. این مسئله هرچند باعث افزایش حجم تقریرات شده است، اما نتیجه بسیار پذیرفتنی و واقع گرایانه‌تر و بدور از مباحث فرضی و حدسی‌ای است که در مباحث حدیث‌شناسی چندان کم رواج نیست.

همچنین در لابلای مباحث، نکات بسیاری مطرح شده که گذشته از ارزش ونقش‌شان در سلسله بحث، خود ارزشی مستقل و بسیار مهم دارند، طرح بحث فریضه و سنت[۲]، بحث مفصل پیرامون اقسام چهارگانه تفویض[۳]، بحث از نسخ در قرآن در ذیل بحث از نسخ و مانند این‌ها در کنار بررسی خاص حدیثی مسائل فقهی مانند بحثی که در باب حج مطرح شده است[۴] که از نوع نگاه خاص ایشان در فقه حکایت دارد، ارزشی مضاعف به این جزوه نه چندان مفصل داده است.

هرچند در کنار این ویژگی‌های مثبت، از نقطه ضعفی عجیب نباید گذشت؛ استناد ایشان در اغلب موارد بر منابع دست چندم بوده است، در حدیث تکیه عمده ایشان ابتدا بر وافی و بحار و سپس بر جامع الاحادیث، مستدرک و گاه حتی حدائق است، در رجال عمدتا بر رجال مرحوم مامقانی اعتماد کرده‌اند. درتعریف لغوی توریة[۵] منابع ایشان به ترتیب تاج العروس، صحاح، تأویل مختلف الحدیث، مجمع البیان است و در تعریف شرع ایشان به المنجد[۶] استناد می‌کنند! رجوع ایشان به منابع درایة الحدیث اهل سنت نیز گویا منحصر بر کتاب مشهور «أضواء علی السنة المحمدیة» أبو ریة است که منبعی معاصر است. این اعتماد بر منابع دست چندم گاه موجب اشتباه درنتیجه‌گیری شده است، بطور مثال در صفحه ۱۱ رجوع به منابع دیگر که حدیث مورد بحث را به شکلی دیگر روایت کرده بودند در نتیجه‌گیری ایشان تاثیر مستقیم می‌گذاشت. هرچند به احتمال زیاد عذر اصلی در دسترس نبودن منابع اصلی و یا سهل بودن رجوع به منابع متاخر بوده است ولی تعابیری مانند آنچه در ذیل نقل روایتی از کافی به واسطه جامع الاحادیث و وافی (به همین ترتیب) آورده‌اند:«هذا الخبر ینقل عن مصادر متعدده کالمستدرک و بصائر الشیعه [هکذا] و فضل الشیعه»[۷] کمی در دو احتمال گفته شده خدشه وارد می‌کند.

در مجموع این جزوه با تمام کاستی‌هایی که لازمه تقریری است که هنوز خام و ابتدایی و بدون مراجعه برای انتشار به نظر می‌رسد، و نیز اغلاط بسیار تایپی و ناخوانا بودن برخی کلمات و تمام صفحه ششم آن، بسیار ارزشمند است، هرچند از استادشان که مکتب فقهی – حدیثی قم به ایشان منسوب است جز در رجوع به کتاب جامع الاحادیث تقریبا اثری دیده نمی‌شود، و از سوی دیگر از تاریخ تدوین آن چیزی حدود  ۴۰ سال می‌گذرد، اما ارزش علمی آن که نشان از نوع نگاه آیت الله سیستانی در دوران تدریس خود در حدود پنجاه سالگی دارد، بسیار حائز اهمیت است.

PDF «اختلاف الحدیث» را از اینجا بصورت مستقیم و به حجم ۹.۸ م ب دانلود کنید.



[۱] . ص ۴
[۲] . ص ۱۷
[۳] . ص ۱۴ -۲۱
[۴] . ص ۹۶ – ۹۹
[۵] . ص ۱۲۶
[۶] . ص ۷
[۷] . ص ۹ – ۱۰

 
 
 
 
 
 
 

  1. با سلام، ضمن تشکر بخاطر ارائه فایل جزوه. متأسفانه صفحه ۶ این جزوه مخدوش است. ممنون میشم چنانچه فایل بهتر از این جزوه یا جزوات دیگری از آیت الله سیستانی رو در اختیار دارین برای این حقیر هم ارسال کنین.
    با تشکر

     
  2. سلام
    فایل قابل دانلود نیست لطفا اصلاح فرمایید .با تشکر

     
  3. […] –  آیت‌الله سیستانی و اختلاف الحدیث […]

     
  4. به نام خدا
    با سلام
    بسیار ممنون از لطف شما. خدا خیرتون بده.
    آثار این بزرگواران کاش بیشتر از اینها در دسترس قرار بگیرد.
    باز هم متشکرم