احتیاط یا انحراف؟

دوشنبه،۲۴ مهر ۱۳۹۱ - ۲:۴۴ ب.ظ - یادداشت ها
 

۱- خدمت امام کاظم ع از پوستینی پرسید که از بازار خریده و نمی‌داند ذبح شرعی شده یا نه؛ آیا می‌تواند بر آن نماز بخواند؟
حضرت پاسخ فرمودند: «بله، لازم نیست از ذبح آن پرس‌وجو کنید.»
سپس از جدشان – امام باقر ع – چنین نقل فرمودند: «همانا خوارج از سر نادانی بر خود سخت می‌گرفتند، دین خدا سهل‌تر از این‌هاست.»*

۲- خدمت امام باقر ع عرض کرد: «شما چطور از پنیر بازار می‌خرید، درحالیکه خودم دیدم برخی از پنیرمایه گوسفند میته استفاده می‌کنند؟»
حضرت فرمودند: «بخاطر یک مورد که دیدی، تمام پنیرهای روی زمین را حرام ‌میدانی؟ اگر جایی دیدی که میته است نخور، ولی اگر نمی‌دانی بخر، بفروش و بخور! به خدا قسم من وارد همین بازار می‌شوم و گوشت و روغن و پنیر می‌خرم و به خدا قسم گمان بسیار دارم که برخی از اینان بدون بسم الله ذبح می‌کنند [و گوشت و روغن و پنیر آن‌ها در واقع میته است].»**

۳- نکته این روایات -که مانند این‌ها کم نیست- تنها این نیست که از معتبرترین کتابهای روایی شیعه‌اند و اعتبارشان غیر قابل خدشه است، بلکه از آن مهم‌تر اینکه این روایات از نگاه فقهای شیعه مورد پذیرش‌ قرار گرفته‌اند و فتوای بسیار مشهور “حلیّت سوق مسلمین” بر اساس این دسته روایات صادر شده است؛ هرچیزی که در بازار مسلمانان یافتید بخرید، بپوشید و بخورید که پاک است و حلال، مگر آنکه یقین کنید یک مورد خاص حرام است، ولی فراموش نکنید که تفحص نکنید.

۴- بحث حسن احتیاط و پرهیز از «غذاهای بازار» و همچنین آثار وضعی مواردی که نمی‌دانیم واقعا حلال است یا نه، از مسائلی است که در بین جامعه مومنین بارها مورد بحث قرار گرفته، در این یادداشت علاوه بر فتوای فقها، متن برخی روایات هم ذکر شد تا نشان داده شود که اهل بیت ع نه تنها این احتیاط‌ها را نپذیرفتند، بلکه بارها از آن نهی فرموده‌اند.*** آیا اهل بیت ع از این آثار وضعی ادعا شده، بی‌اطلاع بودند یا به خود یا شیعیانشان اهمیتی نمی‌دادند؟
البته برخی گمان کرده‌اند مفاد روایاتی مانند «حلال بین وحرام بین وشبهات بین ذلک ، فمن ترک الشبهات نجا من المحرمات ومن أخذ بالشبهات ارتکب المحرمات وهلک من حیث لا یعلم» + تایید چنین احتیاط‌هایی است، غافل از اینکه وقتی روایات اهل بیت ع و فتوای فقها بر پاکی و حلیت سوق مسلمین است، دیگر گزافه‌گویی است که بازار مسلمین را مصداق «شبهات» دانست و از آن اجتناب کرد، بلکه قطعا از مصادیق «حلال بیّن» خواهد بود.

۵- در زیارت جامعه خوانده‌ایم که آنکه از اهل بیت ع پیشی بگیرد یا عقب بیفتد از دین خارج می‌شود یا در هلاک می‌افتد، نکته جالب اینکه در روایت نخست، امام باقر ع این قبیل احتیاط‌ها را از عمل «خوارج» و ناشی از «نادانی» آن‌ها برشمرده‌اند.

_________________________

* وسأل سلیمان بن جعفر الجعفری العبد الصالح موسى بن جعفر علیهما السلام ” عن الرجل یأتی السوق فیشتری جبة فراء لا یدری أذکیة هی أم غیر ذکیة أیصلی فیها ؟ فقال : نعم لیس علیکم المسألة إن أبا جعفر علیه السلام کان یقول : إن الخوارج ضیقوا على أنفسهم بجهالتهم إن الدین أوسع من ذلک “

 ** عن أبی الجارود ، قال : سألت أبا جعفر ( ع ) عن الجبن ؟ – وقلت له : أخبرنی من رأى أنه جعل فیه المیتة فقال : أمن أجل مکان واحد یجعل فیه المیتة حرم فی جمیع الأرضین ؟ ! إذا علمت أنه میتة فلا تأکل ، وإن لم تعلم فاشتر وبع وکل ، والله إنی لاعترض السوق فاشترى بها اللحم والسمن والجبن ، والله ما أظن کلهم یسمون هذه البربر وهذه السودان

**** در روایات متعددی از تفحص نهی نیز شده است: «اشتر بدرهم من رجل مسلم ولا تسأله عن شئ»، برای دیدن روایات بیشتر، همچنین منابع و نقل‌های مختلف دو روایت نخست بنگرید: جامع احادیث الشیعه، ج ۲ صص ۱۵۹ – ۱۶۳ و نیز ج ۲۳ صص ۳۵۹ – ۳۶۹

 
 
 
 
 
 
 

  1. اینکه این احتیاطها درست نیست با شما موافقم ولی آنچه بر خلاف این مطرح می شود گاهی از بزرگان است یا باید در این نقلها تشکیک کرد یا باید بررسی کرد که این احتیاطها برای مراتب ایمانی فرق می کند بهر حال باید مستند آنها مورد بررسی قرار گیرد و قبول بی اطلاعی بعضی از آنها از روایات مد نظر شما هم مشکل است

     
    • من تشکیک در این نقلها رو بیشتر باور میکنم، چون نمیشه بگیم این احتیاط مورد نهی و توبیخ در روایات، باعث دست یافتن به کمالات بالاتر میشه

       
      • شاید احتیاطشون عملی باشه نه نظری یعنی از نظر علمی همین کلام شما روبگن ولی در افعال شخصی از باب گرفتار نشدن بر خلاف احتیاط موارد نزدیک را هم اجتناب می کردن مثل مساله موسیقی خیلی از کسانی که غیر لهوی را حرام نمیدونن خودشون مطلقا گوش نمیدن میگن فهم من از روایات اینه ولی شاید در واقع اونایی که مطلقا حرام میدونن درست گفته باشن ضمن اینکه در گوش ندادنش چیزی ازمون فوت نمیشه البته در صورت نپذیرفتن این مطلب حمل به صحتش همون تشکیکه

         
        • دو بحث خلط نشه، یکی موارد مشکوک مثل موسیقی های مشکوک، که خب مصداق “شبهات بین ذلک” است و احتیاط از آن قطعا حسن، دومی موارد حلال بیّن است، که خب در همین مسئله غذای بازار از احتیاط در این موارد نهی شده است. ضمن اینکه در کلمات ایشان روشن نیست پس از احراز حکم ظاهری، احتیاط برای احراز حکم واقعی حسن داشته باشد.

           
  2. منظورم موسیقی مشکوک نبود همین موسیقی قبل از اخبار را بعضی از آقایان که موسیقی غیر مطرب را حرام نمیدانند خودشان احتیاط میکردند و گوش نمیدادند شاید این احتیاط ناشی از این باشد که می بینند در همین مساله عده ای از اعلام فتوای به حرمت داده اند از طرفی از حیث نظری به آن نرسیده اند تا فتوی بدهند واز طرفی احتمال خطا در استنباط خود می دهند

     
  3. سلام. یه سوال خارج از بحث. اگر ممکنه معنای کلمه “باذروج” (ظاهراً نوعی گیاه است) که در روایات طبی آمده را بررسی کنید و در صورت امکان نظر حضرت استاد را نیز جویا شوید.
    با تشکر

     
  4. سلام. مطلب بسیار مفیدی بود. خدا خیرتان بدهد. این روایات، به قول علما، “کاشفیت” دارد از نظر منفی ائمة هدی (علیهم السلام) در بارة بسیاری سختگیریهای دیگر.
    مثل گذشته ها که هنوز توضیح المسائل ابداع نشده و توضیح المسائل نویسی باب نشده بود، کاش میشد احکام را همین طور مستدل بیان کرد. این طرز، هدایتبخشتر است.

     
  5. به نظر می رسد که روایاتی از این دست نافی لزوم احتیاط در برخی موارد نیست.در واقع نگاه تک بعدی به این روایات و استنباط حکمی کلی مبنی بر تسهیل ناشی از عدم مواجهه ی صحیح با این طیف از روایات است. اگر از نگاه فقهی در تعاملات اجتماعی امر بر سهل گیری است اما در عین حال ارزشی دینی با عنوان اهتمام ورزی وجود دارد. به بیانی روشن تر باید ادله تسهیل را در پرتو یا دست کم با فرض وجود اصل اهتمام ورزی دینی مورد فهم قرار داد که نتیجه ی این مفاهمه حسن احتیاط در برخی موارد است. در واقع آن جا که عقلانیت متشرعه نصابی از احتیاط را نماد اهتمام ورزی می داند در این موارد ،دیگر سخن از اصل تسهیل بی معنی است. در واقع ادله تسهیل را نه در خلأ معنایی بلکه باید با وجود ادله دیگر از جمله اصل اهتمام ورزی دینی مورد مفاهمه قرار داد.به بیانی فنی تر با توجه به وجود اصل اهتمام ورزی دینی ادله تسهیل از داشتن اطلاقی که در موضع شک بشود به آن تمسک کرد تهی شده و حکم مطلقی مبنی بر تسهیل وجود نخواهد داشت و این مائیم و عقلانیت متشرعه ای که ملاک در تشخیص موضع احتیاط از موارد دیگر است. بنابراین ادله تسهیل آسیبی به حسن احتیاط در برخی موارد نمی زند.