یکی از دغدغه های همیشگی کسانی که با ترجمه متنهای عربی سر و کار دارند و یا به فرا گرفتن آن علاقه دارند، یافتن یک لغت نامه معتبر عربی فارسی است؛ لغت نامه ای که از ارزش و اعتبار نسبی برخوردار و گنجینه لغاتش پر بار باشد. در زمینه زبان کلاسیک عربی لغت نامه های عربی به عربی زیادی وجود دارد، ولی یافتن لغت نامه عربی فارسی در زمینه عربی کلاسیک که در عین حال قابل اعتماد و مفصل هم باشد کمی سخت است.

عبد الکریم صفی پوری – که از زندگی اش تقریبا هیچ اطلاعی جز تدریس در مدرسه ای در کلکته و به دعوت کمپانی هند شرقی نداریم – کاری کارستان کرد و در سال ۱۸۹۲ میلادی و وقتی در هند به سر می‌برد لغت نامه مفصل «منتهی الارب» را در ۴ جلد رحلی تدوین و چاپ کرد، وی برای نوشتن کتاب خود دست به کاری جالب زد و چندین لغت نامه معروف و چند کتاب مهم لغوی زبان عربی را به فارسی ترجمه کرده و مجموع آنها را در این کتاب گرد آورد. نگاهی به منابعی که وی از آنها نام برده به خوبی ارزش کار وی را روشن میکند : قاموس فیروزآبادی -که ترجمه آن به عنوان متن اصلی و پایه لغت نامه وی قرار داده شده-، صحاح جوهری، شمس العلوم، نهایه جزری، مجمع البحار، دیوان الادب، حیاه الحیوان، تاج الاسامی، تاج المصادر یبهقی، مهذب، المزهر و جز اینها. هرچند تمام این کتب منابع دسته اول نیستند ولی قطعا جزء منابع بسیار مطرح و معتنی به در نزد دانشی مردان زبان عربی بوده اند و گرد آوری ترجمه این همه در یک کتاب، ارزش بسیار زیاد کار ایشان را نشان میدهد.
این کتاب نکات جالبی دارد: برخلاف بسیاری از لغت نامه های رایج عربی به عربی که پیدا کردن کلمات در آنها چندان ساده نیست، چینش مدخلها الفبایی و بر اساس حرف اول است، در هر مدخل، اسماء و افعال و نیز ابواب مجرد و مزید دقیق جدا سازی شده اند و بسیاری از اعلام نیز نامشان آورده شده و توضیحی مختصر ولی کار راه انداز در موردشان داده شده است.
پس از چاپ سنگی این کتاب در لاهور، این کتاب در ایران و بخط محمدصادق حسینی خوانساری بارها و بارها چاپ شد (من جمله توسط کتابفروشی های اسلامیه،ابن سینا، خیام، امیرکبیر، جعفری تبریزی و سنایی در تهران به صورت افست)
تنها مسئله ای که درمورد این کتاب وجود دارد در دسترس نبودن نسخه کاملی از این کتاب است، هر دو چاپ این کتاب سالهاست که دیگر در بازار نیست و حجم بالای آن مانع از چاپ جدید و پیراسته این کتاب شده است، هر دو چاپ پیشین نیز چاپ سنگی است و چندان کیفیت بالایی ندارند ، هر چند نسخه ایران خوش خط تر و خوانا تر است. البته در سال ۱۳۹۰ جلد نخست این کتاب به تحقیق دکتر محمدحسن فوادیان و دکتر علیرضا حاجیان نژاد به چاپ رسید.+

از اینجا چهار جلد نسخه چاپ لاهور را که بصورت اسکن شده است دانلود کنید. (متاسفانه این فایلها بصورت DJVU بودند و تبدیل آنها به PDF نتیجه با کیفیتی نداد. برای خواندن فایلهای DJVU برنامه های زیادی در اینترنت هست، مانند این برنامه رایگان. البته اینجا دو جلد اول کتاب بصورت PDF و با کیفیت نسبتا خوبی هست.)