تصویر روی جلد کتاب الفهرست / لابی الفرج محمد بن یعقوب ابی یعقوب اسحاق الندیم ، المتوفی سنه ۳۸۰ هـ / ۹۹۰ م ، قابله علی اصوله  وعلق علیه وقدم له ایمن فؤاد سید ، لندن : موسسه الفرقان للتراث الاسلامی ، ۱۴۳۰ هـ / ۲۰۰۹ م

 

کتاب « الفهرست فی اخبار العلماء المصنفین من القدماء والمحدثین وأسماء ما صنفوه من الکتب » تالیف محمد بن اسحاق ندیم که به فهرست ابن ندیم مشهور است بدون شک ارزشمندترین اثری است که تصویری از دانش در جهان اسلام در قرون نخستین را به پژوهشگران عرضه می کند. ندیم کاتب ، یا چنان که مشهور است ابن ندیم ، در فهرست ارزشمند خود با دسته بندی دهگانه دانشهایی که در جهان اسلام مورد توجه بوده سعی بر استقصای آنچه تالیف و یا ترجمه شده داشته و فهرستی گرانسنگ از آنچه تا شعبان سال ۳۷۷ قمری – سه سال پیش از درگذشتش – نگاشته شده و در دسترسش بوده فراهم آورده است. هر چند اطلاعات روشنی از زندگی وی در دسترس نیست ، اما اشتغال او به وراقی در بغداد، پایتخت علمی جهان اسلام، باعث شد که چنین بر میراث عظیمی از نوشته های دانشمندان پیشین و معاصر خود آگاه شود و تصویری ، هر چند نا کامل ، از آن فضا برای نسل های بعد به میراث بگذارد.

با وجود ارزش بسیار زیاد کتاب وی و اطلاعات سودمند و دست اولی که دراختیار قرار می دهد ، چاپ این کتاب نخستین بار نه در میان مسلمانان که از سوی غربیان انجام پذیرفت ، گوستاف فلوگل بر اساس نسخه های خطی نه چندان قابل اعتماد کتاب و پس از تلاشی ۲۵ ساله کتاب را آماده چاپ کرد و فهرست ابن ندیم نخستین بار در ۷۲ – ۱۹۷۱ و پس از فوت وی به چاپ رسید. پس از تحقیق فلوگل ، فهرست ابن ندیم چندین بار مورد توجه محققان جهان اسلام قرار گرفت و با تحقیقاتی جدید چندین بار به چاپ رسید ، ولی پس از سالها دکتر ایمن فواد سید دست به چاپی بسیار محققانه بر اساس ۶ نسخه خطی باقی مانده از فهرست این ندیم در کتابخانه ها – منجمله نسخه چستربیتی و نسخه شهید علی پاشا که درکنار هم کهنترین نسخه فهرست را تشکیل می دهند و اساس تحقیق مرحوم تجدد نیز بوده اند – زد و این کتاب ارزشمند را در چهار جلد منتشر کرد. دکتر ایمن السید مقدمه ای مفصل و عالمانه و بالغ بر ۲۰۰ صفحه در  ابتدای این چاپ نوشت و در جلد چهارم نیز بیست فهرست تدوین کرد. در متن کتاب نیز پاورقی های مربوط به اختلاف نسخ از پاورقی های تخریجی جدا است و در قسمت تخریج علاوه بر تخریج منابع و تراجم ، کوشید حتی المقدور به نسخ خطی و چاپی کتابهای مطرح شده در فهرست ، اشاره کند. در پاورقی های مربوط به اختلاف نسخ نیز علاوه بر مقارنه ۶ نسخه باقی مانده ، آنچه در منابع در دسترس ابن ندیم مانند اخبار النحویین سیرافی یافت و نیز آنچه از فهرست این ندیم در منابع متاخر نقل شده بود را نیز مد نظر قرار داد ، البته وی در کمال تعجب این نکته را نیز اشاره کرد که اغلاط املایی و نحوی که در نسخه اصل بوده را تصحیح کرده و به آنچه در اصل بوده اشاره نیز نکرده ! : « وجاء بالنص الکثیر من الاخطاء الاملائیه والنحویه التی صوبتها فی بعض المواضع دون الاشاره الیها ».

نسخه کامل این کتاب را به صورت PDF می توانید از اینجا دریافت کنید.